Het tautogram — klank als constructie
Een tautogram is een tekst waarin elk woord met dezelfde letter begint. De naam komt van het Griekse tautós (hetzelfde) en grámma (letter). Alliteratie doorgevoerd tot het uiterste: niet twee of drie woorden maar een hele zin, een hele strofe, een heel gedicht.
Herkomst
Het tautogram bestaat al in de klassieke retorica. De bekendste vroege beoefenaar is Hucbald van Saint-Amand (ca. 840–930), die een gedicht schreef van meer dan honderd regels — allemaal met woorden die met c beginnen, gericht aan kaalkoppen. In de rederijkerstradtie verscheen het als oefening en speelvorm. Latere beoefenaars zijn onder meer Christian Morgenstern (1871–1914) in het Duits.
Streng of soepel?
In strenge modus moet elk woord — ook lidwoorden, voorzetsels en voegwoorden — met de gekozen letter beginnen. In soepele modus zijn korte functiewoorden vrijgesteld. De meeste hedendaagse tautogrammen werken soepel, omdat het Nederlands anders te krap wordt.
Spiegel-vormen
Het tautogram heeft twee naaste verwanten: het lipogram (één letter verboden) en het univocaal (één klinker verplicht). Drie manieren om taal hoorbaar te maken via beperking.
Demonstratiefragment
Strijden stille schepen suizend stroomafwaarts soms. Stroomling staart, schemert, sluimert stil — stormwind stroomt. Stormen? Stil staan. Stropen stroompjes, stenen spoken.
Pangram-experiment
Een bijzondere uitbreiding: schrijf 26 mini-tautogrammen, één per letter van het alfabet. Samen vormen ze een alfabet-portret van taal. Gebruik de Pangram-modus van deze werkplaats om zo'n project te beheren — elk vakje geeft aan wanneer de zin compleet is.